آخرین اخبار متنی اریکه
Search

آسیب‌شناسی روزنامه‌نویسی و خبرنویسی در ایران

یادداشت/ دکتر افشین منوچهرآبادی

مطبوعات به عنوان يكي از اركان و عوامل مهم و اساسي در رشد و توسعه‌ي يك جامعه محسوب مي‌شود. پويايي و به روز بودن ركن چهارم دموكراسي، در گرو حضور فعال مطبوعات در عرصه‌هاي گوناگون سياسي، اجتماعي و فرهنگي است.

به گزارش اریکه، به نقل از آفتاب، از يك سو، اشاعه توسعه و تقويت فرهنگ ملّي – ديني در گرو كارآمدي رسانه‌هاي جمعي، به‌ويژه رسانه‌هاي مكتوب است و نيز تضعيف فرهنگ و يا خودباوري فرهنگي و اشاعه عناصر فرهنگ بيگانه در گرو ناكارآمدي همين رسانه‌هاست. از سوي ديگر، نشاط، پويايي و كارآمدي مطبوعات نيز در گرو وجود گزارشگران، نويسندگان، روزنامه‌نگاراني فعّال، شاداب، حرفه اي، علاقه‌مند، دلسوز و پايبند به اصول حرفه اي روزنامه‌نگاري است.
بي‌ترديد، در هيچ دوره‌اي از تاريخ بشر جريان اطلاع‌رساني همانند امروز سريع و گسترده نبوده است. به همين دليل، برخي مهم‌ترين ويژگي‌هاي اين دوره از تاريخ را سرعت، گسترش و اهميت فوق‌العاده اطلاعات دانسته، دوره معاصر را «عصر انفجار اطلاعات» مي‌نامند. امروز اطلاعات نه تنها در مراكز معيني قابل دسترسي است، بلكه حتي از پشت درهاي بسته و ديوارهاي ضخيم خانه‌ها نيز به داخل نفوذ مي‌كند. تمام امواج صوتي و نوري اطراف ما، حامل پيام‌ها و اطلاعات است و تقريباً جايي از نفوذ آن‌ها در امان نيست.

در اينجا، بحث از ويژگي‌ها و كاركردهاي رسانه‌هاي گروهي ــ كه خود بحث مفصّل و دامنه‌داري است ــ نبود بلكه طبق مقتضاي بحث، همه‌ي سخن در اين است كه يكي از رسانه‌ها، يعني رسانه‌هاي مكتوب، زماني به وظايف رسانه‌اي خويش به‌خوبي عمل خواهند كرد كه داراي نيروهاي مجرب، ماهر، متخصص و برخوردار از آموزش‌هاي لازم حرفه‌اي باشند. در واقع، پويايي و به روز بودن رسانه‌هاي مكتوب، در گرو داشتن روزنامه‌نگاران، گزارشگران، نويسندگان و… حرفه‌اي و مجرب است.

در عین حال نباید از محتوای آموزش اخلاق رونامه‌نگاری نیز غفلت کرد بخشی از مشکلات اخلاقی در رسانه‌ها می‌تواند برآیند این نکته باشد که آنچه در محیط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی می‌گذرد می‌تواند در آموزش و محتوای آموزش اخلاق روزنامه‌نگاری نیز مؤثر باشد. با اینکه اخلاق روزنامه‌نگاری و به صورت کلی‌تر اخلاق ارتباطات اکنون در خیلی از دانشگاه‌های غربی تدریس می‌شود، اما متون آموزش اخلاق ممکن است دیدگاه‌های پراکنده و گاه متناقضی را هدف قرار دهد. اما شاید بتوان توصیه‌های کوچکی به جامعه رسانه‌ای کرد و آن این است که:
• اگر روزنامه شما شیوه نامه دارد، از نکات مندرج در آن پیروی کنید.
• تا جایی که می توانید هرچه بیشتر اطلاعات جمع کنید. البته همه این اطلاعات به کار شما نخواهد آمد، اما شما به هنگام تحقیق برای نوشتن یک خبر هنوز این را نمی‌دانید و پر کردن جاهای خالی بعد‌ها مشکل خواهد بود.
• اطمینان حاصل کنید که نقل قول‌ها را به کسانی که باید نسبت بدهید، نسبت داده‌اید. از نقل قول‌هایی که منبع آن‌ها مشخص نیست پرهیز کنید. گاهی می توان آن‌ها را توجیه کرد اما چنین نقل قول‌هایی در بیشتر موارد اعتبار خبر شما را کم می‌کنند. خواننده چنین نقل قول‌هایی را نمي‌پسندد و فکر می‌کند مبادا شما آن‌ها را خودتان جعل کرده باشید!

• همیشه به خاطر داشته باشید که صرف نظر از عقاید شخصی شما، این مسئولیت شماست که دیدگاه متوازنی را نسبت به آنچه دیده‌اید و متوجه شده‌اید اتخاذ کنید.

• از به کار بردن کلمات و عباراتی که به خواننده القا می کند که درباره موضوع باید چگونه فکر کند، خودداری کنید. آن‌ها، می‌توانند تصمیم بگیرند و داوری کنند که آیا این رویداد، احساس برانگیز، تراژیک یا قهرمانانه بوده است. زبان اغراق‌آمیز نه تنها خواننده را ناراحت می‌کند، بلکه می‌تواند به شدت غیردقیق باشد. بنابراین باید از آن اجتناب کرد.

• از به کاربردن کلماتی که بارمعنایی غیرضروری دارند خودداری کنید. وقتی کسی حرفی می زند، نوشتن اینکه او ”اعتراف کرد“ یا ”اذعان کرد“ با مقدار زیادی پیش‌داوری همراه است. فقط بنویسید ”او گفت“ و بگذارید خواننده خودش در این باره تصمیم بگیرد.

• به همین اندازه هم باید در انتخاب کلماتی که برای توصیف گروه‌هایی از مردم به کار می‌روند دقت کنید. گزارشگران باید شاهد بیطرف باشند. نویسندگان دیگری مسئول اظهارنظر هستند. اگر یک طرف درگیری را ”جمعیت“ و طرف مقابل را ”دسته اغتشاشگران“ بنامید، نحوه گزارشگری شما بسیار ضعیف و نامتوازن خواهد بود.

• هنگامی که درباره موضوعات پیچیده مطلبی می‌نویسید از به کار بردن کلمات تخصصی و زبان فنی خودداری کنید چون این کلمات برای خواننده (و چه بسا برای نویسنده نیز) بی‌معنی هستند. بعنوان مثال، دنیای سیاست و دیپلماسی پر از سازمان‌هایی است که امروزه به جای نام آن‌ها از مخفف یا حروف اختصاری آن‌ها استفاده می‌کنند.

• باید درباره نحوه توصیف اشخاص با دقت فکر کنید. هرکسی در زندگی نقش‌های متفاوتی ایفا می‌کند، همسر، پدر یا مادر، کارگر، مالیات‌دهنده، راننده. دست کم گرفتن فردیت آن‌ها عموماً ناپسند و گاهی برخورنده است. نقشی که افراد در خانه ایفا می‌کنند به ندرت با نقشی که بیرون از خانه به عهده دارند ربطی دارد.

• گزارشی درباره زنی که کیف او را در خیابان زده‌اند با این توضیح اضافی که آن زن مادر چهار فرزند است یا از شوهرش طلاق گرفته یا چشم‌هايش آبی است (بخصوص در شرایطی که چنین اطلاعاتی در مورد مردها داده نمی‌شود) غنی‌تر نمی‌شود. از سوی دیگر، می توانید ادعای او را مطرح کنید که فرد مهاجم مثلاً ریش داشته، موهایش قرمز بوده و لهجه داشته است. این اطلاعات ممکن است در پیدا کردن دزد به پلیس کمک کند.

• بهترین کار این است که از برچسب زدن به مردم بخصوص اگر توصیفات شما متضمن ارزیابی ارزشی است، خودداری کنید.
آیا باید از فعالان سیاسی به عنوان ”آزادیخواهان“ یاد کنیم یا به عنوان ”تروریست“؟ پاسخ این پرسش ساده نیست. بخصوص اگر درباره رویدادی صحبت می کنیم که به از دست رفتن جان و مال بسیاری منجر شده است. اما راه‌حل‌های دیگری وجود دارد. کلماتی مانند ”شورشی“، ”پیکارجو“ یا ”ناراضی“ از انتخاب‌های ممکن در این زمینه‌اند. در بسیاری از شرایط شاید بهترین کار این باشد که از این افراد به عنوان عضو سازمان مربوطه‌شان یاد کنیم.
گردآورنده: دکتر افشین منوچهرآبادی




3 دیدگاه در “آسیب‌شناسی روزنامه‌نویسی و خبرنویسی در ایران

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *